Longevity economy không bắt đầu từ viện dưỡng lão

Khi nhắc đến longevity, nhiều người nghĩ đến chống lão hóa, thực phẩm bổ sung hay những công nghệ y học mới. Từ góc nhìn của một chuyên gia lâu năm trong lĩnh vực y tế công cộng, sức khỏe nghề nghiệp và môi trường, ông định nghĩa longevity như thế nào?

Tôi quan tâm đến một khái niệm quan trọng hơn tuổi thọ đơn thuần, đó là healthspan, tức số năm một người thực sự sống khỏe mạnh, độc lập và có chất lượng. Sống đến 90 tuổi là một thành tựu. Nhưng điều đáng hướng tới là đến tuổi đó vẫn có thể tự chăm sóc bản thân, giữ được sự minh mẫn, có các mối quan hệ xã hội, tiếp tục làm những điều mình yêu thích và cảm thấy mình vẫn có ích.

Tôi nhận ra phần lớn hành trình ấy diễn ra bên ngoài bệnh viện. Sức khỏe được tích lũy mỗi ngày từ môi trường sống, môi trường làm việc, vận động, dinh dưỡng, giấc ngủ, tâm lý và các mối quan hệ xã hội. Như vậy longevity không đơn thuần là một cuộc chạy đua để chống lại tuổi già nữa mà là khoa học và nghệ thuật giúp con người sống khỏe lâu hơn, đồng thời làm cho phần đời dài thêm ấy trở nên đáng sống.

Khi ngày càng nhiều người sẵn sàng chi tiền cho sức khỏe, đâu là khoản đầu tư thực sự có giá trị và đâu là những xu hướng đang được kỳ vọng quá mức?

Tôi thường hình dung việc đầu tư cho sức khỏe như xây một kim tự tháp. Nền móng luôn là những điều cơ bản nhưng quan trọng nhất: không hút thuốc, vận động thường xuyên, ăn uống hợp lý, ngủ đủ, kiểm soát cân nặng, chăm sóc sức khỏe tinh thần và duy trì các mối quan hệ xã hội. Tầng tiếp theo là hiểu rõ nguy cơ của bản thân thông qua theo dõi huyết áp, đường huyết, mỡ máu, các yếu tố nguy cơ ung thư và bệnh không lây nhiễm, đồng thời khám và sàng lọc đúng thời điểm.

Trên cùng mới là công nghệ như thiết bị đeo, biomarker hay AI. Tôi tin vào công nghệ, nhưng chỉ khi nó giúp con người thay đổi hành vi và đưa ra quyết định sức khỏe tốt hơn. Ví dụ như đồng hồ thông minh có thể theo dõi nhiều chỉ số, nhưng không thể đi bộ thay chúng ta.

Tôi không phản đối những công nghệ longevity mới. Ngược lại, tôi rất quan tâm. Điều quan trọng là đừng đầu tư quá nhiều vào tầng trên khi nền móng sức khỏe còn chưa vững.

Trên thế giới đang hình thành “longevity economy”. Theo ông, Việt Nam sẽ xuất hiện những nhu cầu mới nào trong 5–10 năm tới?

Tôi không nghĩ longevity economy đơn thuần là “thị trường dành cho người già”. Hãy nhìn nó như một hệ sinh thái giúp con người sống khỏe lâu hơn. Trong 5–10 năm tới, Việt Nam sẽ cần nhiều hơn các dịch vụ quản lý sức khỏe chủ động, quản lý bệnh mạn, phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà, chăm sóc ban ngày, telehealth và các công nghệ hỗ trợ như thiết bị đeo, AI hay IoT.

Tôi đặc biệt quan tâm đến khoảng trống giữa “đang khỏe” và “cần được chăm sóc”. Một người 60 hay 65 tuổi hôm nay vẫn có thể còn 20–30 năm sống năng động phía trước. Họ không muốn được xem là người già cần chăm sóc, mà muốn tiếp tục học tập, làm việc, kết nối và đóng góp. Vậy thì, ngoài dịch vụ y tế, ta còn cần những mô hình giúp người cao tuổi duy trì cuộc sống độc lập và có chất lượng.

Chẳng hạn, mô hình chăm sóc ban ngày (daycare) cho phép họ vẫn sống cùng gia đình nhưng có không gian để giao lưu, vận động, học tập và theo dõi sức khỏe. Đây là hướng đi mang lại lợi ích cho cả người cao tuổi lẫn gia đình. Bởi vì chăm sóc tốt chính là giúp mỗi người hiểu cơ thể và chủ động chăm sóc sức khỏe của mình chứ không phải là làm thay cho họ.

Dường như theo ông, trọng tâm của tuổi nghỉ hưu không phải là “dưỡng lão”, mà là chuẩn bị cho một giai đoạn sống mới?

Đúng vậy. Đây có lẽ là vấn đề tôi dành nhiều tâm huyết nhất trong những năm gần đây. Chúng ta chuẩn bị rất kỹ cho những chặng đường tương đối ngắn như thi đại học, tìm việc, kết hôn… nhưng lại gần như không có bản thiết kế nào cho quãng thời gian 20–30 năm hoặc hơn sau nghỉ hưu.

Nghỉ hưu đánh dấu sự thay đổi thu nhập và sức khỏe. Nó cũng đánh dấu sự thay đổi toàn diện về nhịp sống, các mối quan hệ và cảm giác mình còn có ích. Tôi đang hoàn thiện mô hình “Tái thiết cuộc sống sau nghỉ hưu” với mục tiêu giúp mỗi người chuẩn bị từ khi còn khỏe và còn chủ động. Đó là chuẩn bị sức khỏe, tài chính, kỹ năng, các mối quan hệ và một vai trò mới trong xã hội, để tuổi nghỉ hưu không trở thành một “điểm gãy” của cuộc đời.

HÀNH TRÌNH SỨC KHỎE SUỐT ĐỜI

Phần lớn thời gian chúng ta sống và chăm sóc sức khỏe của mình ở ngoài bệnh viện. Ăn gì, ngủ thế nào, vận động ra sao, môi trường sống và làm việc như thế nào – những điều đó diễn ra mỗi ngày và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe.

Thiết bị đeo, cảm biến và các thiết bị tại nhà đang tạo ra lượng dữ liệu sức khỏe ngày càng lớn. Vấn đề là làm sao biến dữ liệu ấy thành thông tin có ích, rồi thành những thay đổi cụ thể trong đời sống. Đây là nơi AI có thể tạo ra khác biệt.

Tôi hình dung mỗi người trong tương lai có thể có một trợ lý sức khỏe số đồng hành lâu dài, hiểu lịch sử sức khỏe, lối sống, các yếu tố nguy cơ và mục tiêu cá nhân. Nó có thể nhận ra những thay đổi bất thường, nhắc nhở khi cần và hỗ trợ chúng ta đưa ra lựa chọn phù hợp. AI cũng không nhất thiết phải thay thế bác sĩ. Giá trị lớn hơn có thể nằm ở việc đưa một phần năng lực chăm sóc sức khỏe ra khỏi bệnh viện, đến gần hơn với đời sống hằng ngày. Tương lai, vì thế, là một hành trình sức khỏe số kéo dài suốt cuộc đời.

Nếu chuyển từ tư duy “dưỡng lão” sang “kiến tạo cuộc sống sau nghỉ hưu”, theo ông Việt Nam cần những điều kiện gì để mô hình này có thể phát triển?

Vấn đề không nằm ở việc xây thêm viện dưỡng lão. Mô hình này chỉ có thể vận hành khi giải quyết được bốn nền tảng: văn hóa, kinh tế, cơ chế chính sách và nhân lực. Người Việt còn nhiều định kiến với viện dưỡng lão, cho rằng người già vào đó vì con cái bỏ rơi; chi phí chăm sóc vượt quá khả năng chi trả của đa số người nghỉ hưu; chính sách về đất đai, vốn và ưu đãi chưa đủ để thu hút doanh nghiệp; đồng thời cũng chưa có nguồn nhân lực chuyên biệt cho lĩnh vực này.

Lõi của mô hình là xây dựng một hệ sinh thái giúp người cao tuổi tiếp tục sống khỏe và có ý nghĩa. Bệnh viện chỉ là một mắt xích khi thật sự cần thiết. Bên cạnh chăm sóc sức khỏe, cần có dinh dưỡng, vận động, học tập, đời sống tinh thần, du lịch và đặc biệt là cơ hội tiếp tục làm việc nếu còn mong muốn. Nền kinh tế bạc hướng đến việc tạo điều kiện để nhóm người cao tuổi tiếp tục đóng góp cho xã hội, thay vì chỉ coi họ là một nhóm tiêu dùng.

Chúng ta cũng cần một lộ trình ba tầng, để đảm bảo quá trình chuyển đổi diễn ra tự nhiên: tầng một là trung tâm sinh hoạt cộng đồng gần nhà để duy trì kết nối và hoạt động hằng ngày; tầng hai là không gian trải nghiệm ngắn hạn như khu nghỉ dưỡng, homestay, retreat… giúp người cao tuổi trải nghiệm nhịp sống mới và làm quen với môi trường cộng đồng; và cuối cùng là cộng đồng sống dài hạn gắn với đời sống địa phương, thay vì những viện dưỡng lão khép kín. Tôi hình dung đó là những cộng đồng nằm trong các khu dân cư hoặc làng quê đã có sẵn đời sống văn hóa, nghề truyền thống và hoạt động du lịch. Người cao tuổi vẫn là một phần của cộng đồng, vẫn có việc để làm, có người để gặp gỡ và có thể tham gia các hoạt động phù hợp với sức khỏe của mình. Mô hình này cần được chuẩn bị từ sớm, ngay từ “giai đoạn 0”, khi mỗi người còn đang đi làm, để chủ động kiến tạo một cuộc sống khỏe mạnh, độc lập và có chất lượng sau nghỉ hưu.

“Longevity là khoa học và nghệ thuật giúp con người sống khỏe lâu hơn, đồng thời làm cho phần đời dài thêm ấy trở nên đáng sống.”

Nếu chỉ gửi một thông điệp đến những người đang chuẩn bị cho nửa sau cuộc đời, ông muốn nói điều gì?

Điều tôi muốn nhấn mạnh là một cách sống. Tôi và đội ngũ gọi tinh thần ấy là “thong dong”. Thong dong không có nghĩa là dừng lại hay không làm gì. Một người vẫn có thể làm việc, học một kỹ năng mới, chơi thể thao, đi đến những nơi chưa từng đến, gặp những người bạn mới hay chia sẻ kinh nghiệm cho thế hệ sau. Điều quan trọng là họ được chủ động lựa chọn cách mình sống.

Và đó cũng là ý tưởng xuyên suốt trong những sáng kiến như Thong Dong Life: giúp mỗi người chủ động chuẩn bị cho tuổi già từ khi còn khỏe, còn độc lập và còn nhiều lựa chọn.

Đừng chỉ chuẩn bị để sống lâu hơn. Hãy chuẩn bị cho một cuộc sống đáng sống hơn: đủ khỏe để trải nghiệm, đủ vui để mong chờ mỗi ngày, đủ có ích để vẫn được cần đến và đủ tự do để sống thong dong theo cách mình lựa chọn.